Wstęp do Listów katolickich

Siedem pism kanonicznych Nowego Testamentu: List Jakuba, dwa Listy Piotra, trzy Listy Jana, List Judy - nazywa się listami powszechnymi lub katolickimi.

Pierwsze z owych siedmiu pism, List św. Jakuba Apostoła, jest według najstarszych tradycji dziełem Jakuba Młodszego, syna Alfeusza (Mt 10,3), późniejszego przełożonego gminy jerozolimskiej (por. np. Dz 12,17; 15,13-21; 21,18-26; Ga 1,19; 2, 9-12; Mk 15, 40). Szczególny autorytet tego Apostoła w gronie Dwunastu zaznaczył się już podczas tzw. soboru jerozolimskiego, na którym Jakub odegrał obok Piotra najważniejszą rolę (por. Dz 15,13nn). Nic też dziwnego, że jako przełożonego Kościoła jerozolimskiego, jego przede wszystkim stracono podczas prześladowania wyznawców Chrystusa ok. r. 62. List powstał więc przed r. 62, a zdaniem niektórych nawet przed r. 49, gdyż nie zawiera żadnej wzmianki o "soborze jerozolimskim".

Pismu temu brakuje wielu cech charakterystycznych zwykle dla listów: nie ma w nim bardziej osobistego, konkretniej zaadresowanego wstępu ani zakończenia; całość ujęta została raczej bezosobowo.

Pod względem treści jest to zbiór praktycznych pouczeń, ilustrowanych przykładami lub przekształconych niekiedy w krótkie dialogi.

Adresatami byli z pewnością chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, być może chwiejący się trochę w swej wierze wobec grozy szerzących się coraz wyraźniej prześladowań (Jk 1,2-18). W łonie samej gminy niedostawało też chyba wzajemnej miłości, gdyż praktykę tej cnoty (3,1-5,20) w połączeniu z żywą wiarą - autor listu gorąco zaleca (1,19-26). Wyrazem specyficznej troski o bliźniego jest też wyjątkowo szerokie przedstawienie w tym liście sakramentu namaszczenia chorych (5,14n).

Adresatami obu Listów św. Piotra byli chrześcijanie zamieszkujący północne regiony dzisiejszej Azji Mniejszej. Pozakładane tam przez Pawła gminy chrześcijańskie poczęły niebawem doznawać ucisku. W owych cierpieniach nie można się dopatrywać prześladowań z czasów Domicjana lub Trajana, jak to sugerowała ongiś krytyka liberalna, usiłująca odmówić Piotrowi autorstwa listów. Nie mogąc uzyskać ani rady, ani słowa pokrzepienia od Pawła, którego już nie było w Rzymie, wysłannicy Kościołów w Poncie, Galacji, Kapadocji, Azji i Bitynii (1,1) zwrócili się o pomoc do Piotra. Oba listy zdają się stanowić odpowiedź Piotra na rożne zapytania wyżej wymienionych społeczności wiernych. Nauki Apostoła dotyczą różnych problemów codziennego życia chrześcijan i są dostosowane do różnych stanów i warstw społecznych tamtejszych Kościołów.

W pierwszym liście nacisk szczególny został położony na wartość chrześcijańskiego cierpienia. Znoszeniu cierpień powinna towarzyszyć zawsze ta sama, niezachwiana wiara i ciągle żywa nadzieja otrzymania wiecznej nagrody za trud doczesnego życia. Wydaje się, że list był odczytywany publicznie - jako swojego rodzaju homilia, zwłaszcza 1,13-4,11 - na zebraniach liturgicznych w gminach Azji Mniejszej. Na obecność w tym liście wielu elementów liturgicznych od dawna zwracano uwagę. Tylko w tym liście (3,19-22; 4, 6) znajduje się wzmianka o zstąpieniu Jezusa do otchłani. List cytują jako pismo Piotrowe już niektórzy spośród najwcześniejszych Ojców Kościoła (np. Klemens Rzymski, Polikarp), a od czasów Ireneusza powszechnie przypisuje się go św. Piotrowi.

Od dość dawna jednak wysuwano również wątpliwości co do jego Piotrowego autorstwa. Wydaje się bowiem wielu krytykom, że pismo musiało powstać znacznie później, niż żył Piotr, bo znajdujemy w nim liczne zapożyczenia z niektórych listów Pawła (Rz, Ef), z Listu Jakuba oraz z tradycji ewangelijnej. Lecz zjawisko paulinizmów w listach Piotra względnie łatwo wytłumaczyć tym, że listy redagował Sylas, który był, jak się zdaje, nieźle obeznany z teologią Pawła. Ślady zaś tradycji Ewangelii synoptycznych - to sprawa zależności wszystkich pism nowotestamentalnych od nauczania Jezusa. Z tradycji tej korzystał również św. Jakub.

Tak więc można chyba utrzymywać, że 1 P został zredagowany przez Sylasa, towarzysza wypraw misyjnych Pawła (por. Dz 15,22), na polecenie Piotra, który być może osobiście nigdy tego listu nie widział, choć utrzymuje się, że powstał on może ok. r. 63--65, tzn. jeszcze przed śmiercią Piotra.

Niewiele później - ok. r. 67 - został zredagowany 2 P. Z pisma wynika, że wśród jego odbiorców - tych samych chrześcijan z Azji Mniejszej - rozwinęli groźną działalność różni błędnowiercy, i list ma na celu przede wszystkim ich zdemaskowanie. Z pouczeń dotyczących końca świata (2 P 3, 7-13) i paruzji - dokładniej: jej opóźnienia (1,19; 3,10) - wynika, że wierni wyżej wymienionych Kościołów żyli tą samą gorączką eschatologiczną co ongiś Tesaloniczanie.

Mimo licznych podobieństw do 1 P Piotrowe autorstwo 2 P od dawna jest podawane w wątpliwość. Trudno stwierdzić, kto mógłby być jego redaktorem. Sylas jako sekretarz w tym liście w ogóle nie jest wspomniany. Sam autor przedstawia się jednak jako Piotr (1,1 ), daje do zrozumienia, że był świadkiem przemienienia Pańskiego (1,16-18), a 1 P uważa za swoje wcześniejsze pismo. Wszystko to sprawia, że tradycja przypisuje św. Piotrowi autorstwo tego listu zawierającego cenną wypowiedź na temat natchnienia Pisma Świętego (1,20n).

Autorstwo trzech pism, zwanych Listami Jana, dość wczesna tradycja (np. Ireneusz, Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Euzebiusz) przypisuje - co prawda z pewnymi wahaniami, gdy chodzi o 2 i 3 J - Janowi Ewangeliście. Od dawna też zwracano uwagę na podobieństwo doktryny i stylu czwartej Ewangelii, trzech Listów, a niekiedy także Apokalipsy. Jedną z głównych myśli czwartej Ewangelii: uwierzyć w mesjańską i Boską godność Jezusa po to, by poznać prawdę i mieć życie wieczne - odnajdujemy także w Listach - zwłaszcza w 1 J (np. 1,3; 4,2; 5,1.5). Pewne szczegóły wskazują również na to, że autor był naocznym świadkiem wielu czynów Jezusa (por. np. 1,1-4).

Pierwsze z trzech pism tylko z trudem zasługuje na miano listu: brak w nim bowiem adresu, pozdrowień rozpoczynających i zazwyczaj kończących, nie tylko zresztą biblijne, listy. Dwa pozostałe swoją formą są bardziej zbliżone do listu klasycznego, z tym że adresatka trzeciego z nich, "Wybrana Pani", jest z pewnością alegorią całej gminy.

Odbiorcy wszystkich trzech listów mieszkają na terenie Azji Mniejszej, gdzie Jan, prawdopodobnie w Efezie, spędzał ostatnie lata swego życia. Listy prócz odpowiedzi na konkretne pytania oraz wyjaśnień, o które wierni prosili Jana, zawierają wiele przestróg przed błędnowiercami, negującymi nie tylko Boską i mesjańską godność Jezusa, lecz także znane z nauki Jezusa zasady moralności nowotestamentalnej (zob. zwł. 1 J 1,8nn). Błędom tym przeciwstawia Jan z jednej strony stwierdzenie, że Bóg jest miłością (1 J 4, 7-17), sprawiedliwością (1, 9; 2,29) i prawdą (5, 6), z drugiej zachęty do niezachwianego trwania w wierze i wzajemnej miłości, której tak wspaniały przykład zostawił nam Jezus Chrystus, umierając za nas na krzyżu (1 J 3,16).

List św. Judy Apostoła, brata Jakuba Młodszego, zaliczył Sobór Trydencki do ksiąg Pisma Świętego mimo pewnych wahań w tradycji wcześniejszej, spowodowanych być może tym, że list wyraźnie cytuje apokryficzną Księgę Henocha (w. 14) i wspomina (w. 9) również apokryficznie Wniebowzięcie Mojżesza. Autora listu zwykło się utożsamiać z Judą Tadeuszem (Mt 10, 3; Mk 3,18; Łk 6,16; J 14, 22; Dz 1,13), choć sam ów autor zdaje się wyznawać, że nie należy do grona apostołów (por. w. 17). Adresatami są chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, prawdopodobnie jerozolimscy. Liczne aluzje do Starego Testamentu, podawanie za przykład wydarzeń i osób ze Starego Przymierza mijałyby się inaczej z celem. Nie wiadomo, czy autor był proszony o swe wystąpienie, czy też obserwując trudności, z którymi borykali się wierni nękani wrogą działalnością różnych błędnowierców, sam postanowił podnieść współbraci na duchu, zachęcić do trwania przy nauce Chrystusa, do wzajemnej miłości i modlitwy połączonej z nadzieją otrzymania wiecznej nagrody.

List został zredagowany nie tylko po śmierci Jakuba Apostoła, a więc po r. 62, ale chyba już także po śmierci Piotra, czyli po r. 67. Wielu egzegetów przypuszcza - chyba nie bez słuszności - że powstał w latach 70-80.